نظر برخی مراجع موافق و مخالف در باره مرگ مغزی و اهداء عضو

سوال
الف . آیا فروش یا اهدای اعضای بدن برای جراحی و پیوند به دیگران جایز است ؟ (مثل فروش کلیه ).
ب . آیا این کار برای استفاده از این اعضا بعد از مرگ خود شخص جایز است ؟ (مانند فروش قلب وچشم ).
ج . آیا شخصی که قرار است اعدام شود می تواند به نحو «الف » یا «ب » اقدام کند؟
د. در این مسأله بین حد یا قصاص تفاوتی وجود دارد؟5

آیت الله العظمی سیدعلی خامنه ای
«الف . اهداء و مصالحه بعض اعضاء و پیوند آن به بیمار اگر برای صاحب عضو ضرر لازم المراعات نداشته باشد منع شرعی ندارد.
ب . اگر مصالحه باشد مانع ندارد.
ج ، د. فرقی بین اعدامی و قصاص و غیره نیست .»
آیت الله العظمی محمد فاضل لنکرانی
«اگر حفظ جان مسلمانی بر پیوند عضوی از اعضای میت مسلمان متوقف باشد و از غیر مسلمان جایگزین نداشته باشد قطع و پیوند جایز است و وصیت صحیح می باشد و بنابر احتیاط دیه آن را طبق مسأله 1946جامع المسائل بدهند تا برای خود میت مصرف شود ولی فروش صحیح نیست . اما قبل از مرگ دلیلی بر عدم جواز فروش فی نفسه بنظر نرسیده مگر این که خطر جانی یا عوارض غیر قابل تحمل در پی داشته باشد که دراین صورت جایز نیست .»
آیت الله العظمی محمدتقی بهجت
«الف ، ب . به مسأله 24 از ملحقات رساله مراجعه شود.6
ج ، د. با فروض همان مسأله حکم واضح است .»
آیت الله العظمی میرزا جواد تبریزی
«الف ، ب ، ج ، د. در همه موارد مذکوره فروش جایز نیست و عمل آن نیز اشکال دارد و بر فرض وقوع عمل ، صاحب عضو جدا شده می تواند پولی بگیرد و از عضو مذکور رفع ید نماید. والله العالم .»
آیت الله العظمی حسین نوری همدانی
«الف ، ب . بلی جایز است .7
ج . می تواند.
د. فرقی نیست .»
آیت الله العظمی ناصر مکارم شیرازی
«الف . قطع عضوی از بدن یک انسان زنده و پیوند آن به انسان دیگر، مانند آن چه در پیوند کلیه معمول است که یک کلیه از دو کلیه یک انسان زنده را برداشته و به کسی که هر دو کلیه اش فاسد شده است پیوندمی زنند در صورتی جایز است که با رضایت صاحب آن باشد و جان او به خطر نیفتد و احتیاط آن است ، اگرپولی در برابر آن می گیرد در مقابل اجازه اقدام به گرفتن عضو از او بگیرد، نه خود عضو.
ب ، ج ، د. از جواب بالا معلوم شد. همیشه موفق باشید.»
آیت الله العظمی سیدعلی سیستانی
«الف . اگر ضرر کلی نداشته باشد اشکال ندارد، مثلا اهدای یک کلیه اگر به تشخیص پزشک برای او (نقص یک کلیه ) ضرر مهمی نداشته باشد اشکال ندارد و گرفتن پول در قبال واگذاری آن نیز اشکال ندارد.
ب . قطع اعضاء میت مسلمان جایز نیست و مستلزم دیه است و دفن آن در صورت قطع واجب است مگراین که حیات مسلمانی بر آن متوقف باشد که در این صورت جایز است ولی دیه واجب است و اگر خودش وصیت کرده باشد، دیه ساقط است ولی اگر حیات مسلمانی متوقف نباشد و وصیت کرده باشد، عمل به آن ،مورد اشکال است .
ج . فرقی با سایر افراد ندارد.
د. تفاوتی نیست .»
آیت الله العظمی لطف الله صافی گلپایگانی
«الف ، ب . به رساله استفتاءات پزشکی مراجعه نمایید.
ج ، د. تأخیر در اجراء مطلقا و تأخیر در قصاص در صورت مطالبه ولی دم جایزنیست . والله العالم »
آیت الله العظمی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
«الف . بلی ، جایز است به نظر این جانب .
ب . جایز است به نظر این جانب .
ج . فروش کلیه و چشم ، قبل از اعدام هم جایز ولی فروش قلب جایز نیست ، مگر این که وقت تسلیم مبیع ،بعد از اعدام باشد.
د. در صورتی که فروش این اعضاء منافات با حق قصاص داشته باشد جایز نیست .»
اداره حقوقی قوه قضاییه
چون اعضاء بدن مال نیست ، قابل فروش نمی باشد ولی شخص می تواند آن را در حیات یا ممات به دیگری اهداء کند و در عوض ، مالی دریافت نماید. اما این امر به هیچ وجه نباید موجب تأخیر اجرای احکام قطعی شود.8

سؤال
اگر شخصی وصیت کند بعد از وفاتش ، اعضای قابل پیوندش را به بیماران پیوند زنند، آیا مجازبه این کار هستیم ؟9
آیت الله العظمی محمد فاضل لنکرانی
«اگر حفظ جان مسلمانی بر پیوند عضوی از اعضای میت مسلمان متوقف باشد، قطع و پیوند آن عضوجایز است و بنابر احتیاط، دیه آن را طبق مسأله 1946 بدهند تا برای خود میت در امور خیریه مصرف شود، واگر آن شخص وصیت کرده ، باز بنابر احتیاط دیه را بدهند تا برای او مصرف شود.»

سؤال
قطع عضوی از اعضای میت مسلمان برای پیوند زدن چه حکمی دارد؟ آیا دیه دارد؟ دیه را مریض و یا قطع کننده عضو باید بپردازند؟10

آیت الله العظمی سیدعلی خامنه ای
«قطع عضو از اعضای جسد میت مسلمانی جهت پیوند زدن به بدن انسان دیگر در موارد ضرورت اگر به صورتی نباشد که نسبت به میت مثله و یا هتک و اهانت تلقی شود فی نفسه اشکال ندارد، ولی دیه دارد و دیه برقطع کننده است . مگر آن که میت در زمان خود بدین کار اجازه داده باشد که در این صورت دیه ندارد.»

سؤال
آیا در موارد جواز قطع اعضاء، دیه ثابت است یا ساقط می شود؟11

آیت الله العظمی حسین نوری همدانی
اگر خود در حال حیات وصیت کرده باشد بعید نیست که دیه ساقط شود ولی اگر وصیت نکرده است دیه ثابت است .
حضرت امام خمینی (ره ) در باره این موضوع در مسأله 2882 توضیح المسائل می فرمایند: اگر حفظ جان مسلمانی موقوف باشد بر پیوند عضوی از اعضای میت مسلمانی ، جایز است قطع آن عضو و پیوند آن و بعیدنیست دیه داشته باشد و آیا دیه بر قطع کننده است یا بر مریض ، محل اشکال است ، لکن می تواند طبیب بامریض قرار دهد که او دیه را بدهد و اگر حفظ عضوی از مسلمان موقوف باشد بر قطع عضو میت ، در این صورت بعید نیست جایز نباشد و اگر قطع کند دیه دارد. لکن اگر میت در حال زندگی اجازه داد ظاهرا دیه ندارد،لکن جواز شرعی آن محل اشکال است و اگر خود او اجازه نداد، اولیای او بعد از مرگش نمی توانند اجازه بدهندو دیه از قطع کننده ساقط نمی شود و معصیت کار است .
________________ پاورقی ____________
1ـ فتوای آیات عظام : خامنه ای ، فاضل لنکرانی ، نوری همدانی ، مکارم شیرازی ، خویی ، سیستانی و صافی گلپایگانی ، که در پایان بحث به آن ها اشاره می گردد.
2ـ مستفاد از فتوای آیات عظام : امام خمینی ، مقام معظم رهبری ، خویی ، مکارم شیرازی ، سیستانی و نوری همدانی ،سقوط دیه است اما به فتوای آیت الله العظمی فاضل لنکرانی احتیاطا دیه پرداخت و برای صاحب عضو در امور خیریه مصرف شود. فتوی آیات عظام در پایان بحث اشاره می گردد.
3ـ ر.ک : فتوای آیات عظام : صافی گلپایگانی و اردبیلی در پایان بحث .
4ـ به استفتائات پایان بحث و امام خمینی ، تحریر الوسیله ، ج 2، ص 482 و 483، مسأله 11 مراجعه شود.
5ـ گنجینه آرای فقهی ـ قضایی ، مرکز تحقیقات فقهی ، سؤال 25.
6ـ مسأله 24 از ملحقات رساله معظم له چنین است : اگر شخصی بخواهد عضوی از اعضاء بدن خود، مثلا کلیه را به دیگری بدهد، و یا وصیت کند که بعد از مردن خود، آن عضو در مقابل پول یا مجانی برداشته و به دیگری داده شود، در صورتی که نجات مسلمانی متوقف بر آن عضو باشد، یعنی راه نجات آن مسلمان منحصر در دادن عضو به او باشد، و تهیه آن از غیرمسلمان هم ممکن نباشد، اشکالی ندارد.
7ـ در اواخر توضیح المسائل ذکر شده است .
8ـ نظریه شماره 7/1558 مورخ 1376/7/2.
9ـ همان ، سؤال 2907.
10ـ همان ، سؤال 5097.
11ـ همان ، سؤال 4576.